گفت و گو با معصومه شفیعی، همسر اکبر گنجی

بعضی روزها، اصلا نباید درباره سیاست حرف زد. سیاست می شود عین عکس جوان بیست و چند ساله مهابادی. همان که اول به تیر از پایش انداختند، و آنگاه تن زخمیش بر خاک کشیدند برای عبرت . عکس ، عصاره درد است . عصاره نفرت و توحش. درد آنکه جان داد؛ و نفرت وتوحش آنکه، وی بر خاک کشید. و امروز می خواستم با معصومه شفیعی، همسر گنجی ، نه از سیاست، که از "رضوان" حرف بزنم. از"کیمیا" . دختران گنجی. می خواستم از خانه ای حرف بزنم که دلش هوای پدر دارد. از خانه ای که دیرگاهیست اضطراب، موریانه ستون هایش شده است....نگذاشتند. تلفن، میهمان سومی هم داشت:" آقایان دارند گوش می کنند." معصومه شفیعی می گوید.

معصومه شفیعی همسر اکبر گنجی، در این سال ها کم نکشیده. ۵ سال پر اضطراب. هر روز، یک خبر. هر خبر، یک نگرانی. و حالا خیلی بیشتر: امروز رفتم ببینمش. اجازه ندادند. گفتند باید تا پنجشنبه دیگر صبر کنی. آقای سلطانی، وکیل اکبر، هم پشت در ماند . در حالیکه برای او نباید منعی می داشت.

چرا نگذاشتند؟
چون نمی خواهند اخبار بیرون بیاید. سه روز پیش که او را دیدم، شده بود ۵۳ کیلو. تحلیل رفته بود. توانایی عمومی او پایین آمده بود.

این عکس ها واقعیست؟
بله. تازه عکس ها مال وقتیست که ۵۵ کیلو بوده.

این عکس ها چطوری بیرون می آید؟
از هزار کانال. پنج سال پیش که اکبر انفرادی بود، نامه می رساند، حالا که در بند عمومیست. سیصد تا زندانی آنجا هستند. پرسنل زندان هم هستند. از هزار کانال...

عکس ها انگار با آدم حرف می زدند....
معلوم می کردند که ما درست می گفتیم. من چند بار از مسئولین خواستم بگذارند چند خبرنگار و آدم بیطرف در زندان با گنجی ملاقات کنند. کسی قبول نکرد. حالا همه فهمیدند. قبلا اعتصاب غذا را انکار می کردند. بعد گفتند اعتصاب غذا کرده و این تخلف است. یک وقتی هم گفتند اصلا مریض نیست، دوباره خودشان گفتند بیش از هزار بار به پزشک زندان مراجعه کرده. یعنی یکی یکی، دروغ هایشان را تصحیح می کنند. خودشان بحران به وجود میآورند....

ببخشید چی گفتید؟نشنیدم.
گفتم خودشان بحران به وجود می آورند.حالا هم خودشان باید حل کنند.

آقای گنجی تا کی می خواهدادامه بدهد؟ این پیام ها و نامه ها را هم که حتما شنیده..
بله، خیلی هم از همه متشکر است. در داخل و خارج. همه شخصیت های حقوقی و حقیقی. موافق و مخالف. از همه. وقتی ماجرای جلو دانشگاه را گفتم، به شدت ناراحت شد. اشگ در چشمانش جمع شد. ولی او کاری نمی تواند بکند. اعتصاب غذا آخرین راهیست که برایش گذاشته اند. می گوید من خواسته غیر معقولی ندارم. چرا در مقابل معالجه من مقاومت می کنند. من پنج سال حبس کشیدم، خب این چند ماه را هم می کشیدم. ولی الان به درمان احتیاج دارم. آقایان نمی گذارند، من هم مجبورم اعتصاب غذا را ادامه بدهم.

از خودتان بگویید. در این دوران به شما و بچه ها چطور گذشته؟
بسیار سخت. کسانی که خودشان زندانی دارند، وضع ما را بهتر درک می کنند. تمام مدت در نگرانی هستیم. نگران امنیت اکبریم. اخبار، متناقض و رنگ و وارنگ است. خیلی ما را اذیت می کنند. به بچه ها هم سخت می گذرد.

چند ساله هستند؟
کیمیا، ۱۶ سال دارد. پدرش را که گرفتند، بچه بود، برایش سخت تر بود. رضوان، ۲۱ ساله است و دانشجو.

او هم آن موقع در سنین بحرانی بلوغ بوده..
بله. برای بچه ها که وحشتناک بوده این سال ها.

و شما چطور با این وضعیت برخورد می کردید؟
من هم پدر بودم، هم مادر. اما من هم انسانم، و به هر حال نمی توانم بیشتر از توان جسمی و روحی ام کاری بکنم. ولی، در واقع خودم و همه خواست های انسانی و طبیعی ای را که یک زن می تواند داشته باشد، فراموش کرده ام. همه تلاشم را کرده ام که فضای خانه برای بچه ها شاد بماند. ما تمام این سال ها هیچ کاری نکرده ایم تا پدر بیاید. هیچ تفریحی نداشته ایم. بدون پدر مسافرت نرفته ایم، و منتظر مانده ایم تا پدر بیاید.

در این سال ها مرخصی که آمدند..
بله، اولین مرخصی بعد از ۲۰ ماه بود. و فقط ۵ روز. وقتی اکبر می خواست برگردد، از سخت ترین اوقات بود. دختر کوچکم مدتی افسرده شده بود.

ببخشید، اگر تلفن تان بیسیم است حرکت نکنید. صدا خراب می شود.
نه ، من حرکت نمی کنم. آقایان دارند گوش می کنند.

آخر پارازیت روی صداست.
کار آنهاست. می خواهند صدای ما شنیده نشود.

آهان! راستی چرا در طول این چند سال، صحبت نمی کردید؟
چون معتقد بودیم این مسئله باید در داخل حل شود. اما آقایان ما را به اینجا رساندند و مجبور شدیم به نهادهای بین المللی متوسل شویم.

باز هم صدا خراب شد.
گوش می کنند دیگر.

بله، می گفتید...
حالا هم اکبر چاره ای جز ادامه دادن ندارد. سخت است، اما ارزشش را دارد. ما امیدواریم این حرکت ها در بهبود وضع سیاسی ایران موثر باشد.

اگر نبود چی؟ اگر خدای نکرده...فکرش را کردید؟
بله، من به همه چیز فکر می کنم، ولی خوش بین هستم. همین روحیه به من کمک می کند.

نمی خواهید مسئله را با مسئولین جدید هم در میان بگذارید؟
من همه کارهایم را کرده ام. مسئولین جدید هم در جریان هستند . البته ترکیب قوه قضاییه که فرقی نکرده. ولی به هر حال رئیس جمهور جدید می تواند با استفاده از حق قانونی خود، جلوی نقض قانون را بگیرد.

چه کسی می تواند این مشکل را حل کند؟
شخص اول مملکت. همه چیز به ایشان بر می گردد، اگر لب تر کنند، مسئله حل می شود. الان چشم ها، با توجه به نامه های اکبر، متوجه ایشان است. به هرجهت وضعیت جهانی هم هست، و قاعدتا نباید به خاطر یک زندانی سیاسی، هزینه گزافی بدهند. یعنی عقل این طور می گوید. این همه حرف و حدیث به نفع شان نیست.

فرض کنید الان می توانستید با شخص اول مملکت صحبت کنید، چه می گفتید؟
من حرف تازه ای ندارم. همه حرف ها تکراری شده.

راستی نظرتان درباره حرف آقای خاتمی در مورد آزادی مشروط چیست؟
این حرف درست نیست، برای اینکه به لحاظ قانونی اصولا آزادی مشروط شامل حال اکبر نمی شود. او بار دومیست که به زندان رفته. علاوه بر این اکبر می گوید پذیرش آزادی مشروط به معنای پذیرش گناه است. این قوانین مال کسانیست که گناهکارند.

پس چرا خوش بین هستید؟
من همیشه همین طورم. حالا هم آنها سرسختی آقای گنجی را دیده اند و باید یک کاری بکنند، والا احتمال مسائلی می رود که جبرانش سخت است. اگر خدای نکرده اتفاقی برای اکبر بیفتد، فکر نکنم به نفع شان باشد.

راستی این چند روز آخری که آقای گنجی آمدند، خانواده فرصت کرد با پدر باشد؟
نه. اصلا. ما هیچ موقع تنها نبودیم. دوستان همه آمدند . من هم این را دوست دارم، یک کمی کار تدارکاتش سخت است، اما، خوب است دیگر.

دوست داشتید فردا، بالاخره موضوع امروز و فرداست دیگر، چه اتفاقی بیفتد؟
مشکل همه زندانیان حل شود. می دانید من وقتی خانواده بعضی زندانیان را می بینم، از خودم خجالت می کشم. اعدام، شکنجه، سال های دراز زندان و... برای همین آرزو می کنم مشکل همه زندانیان حل بشود و هیچ کس در زندان نماند.

ملاقات های شما پشت شیشه است؟
نه، حضوریست.

تنها؟
همیشه آقایان هستند و...

ببخشید صدایتان را نشنیدم.
گفتم، آقایان هستند

حضور در ايران ديدار با فعالين سياسی وشرکت در انتخابات نميتوان پاسخ منطقی بر آمده از خرد سيستم قضايی و امنيتی ايران دانست.اميدواريم با گذر زمان حقايق بر ما هويدا شود و بجای گمانه زنی ها ماهيت رفتاری و کنشی حاضران در عرصه سياست برای همه معين شود...

با حذف هاشمی رفسنجانی و مهدی کروبی، تنها یک نفر از نسل اول روحانیونی که به همراه آیت الله خمینی، جمهوری اسلامی را بنا گذاشتند، باقی مانده است.

روحانیونی که خود را"خط امام" می خوانند، در آغاز در حزب جمهوری اسلامی متحد شدند و روحانیونی را که دست راستی می خواندند و به صفت"اسلام آمریکایی" موصوف می کردند، کنار گذاشتند. حتی، دو مرجع مهم شیعه آيت الله ها طباطبائی قمی و شریعتمداری را وادار را به زندان خانگی انداختند. این مسیر ادامه یافت و بخشی از تاریخ"انقلاب اسلامی" را رقم زد.

روحانیون باقیمانده بعد از انشعاب" روحانیون مبارز" به دو گروه عمده تقسیم شدند که هر دو"مبارز" بودند. جناح راست، روحانیت مبارز نام داشت که از رهبران اولیه و عمده جمهوری اسلامی، می توان دو حجت الاسلام خامنه ای و هاشمی رفسنجانی را در میان آنها به لحاظ مسئولیت برجسته تر دید.

جناح چپ که محمد خاتمی، مهدی کروبی، موسوی خوئینی ها و عبدالله نوری چهره های برجسته آن هستند، تا زمان حیات" رهبر انقلاب" مورد حمایت بود و در بازی قدرت نقشی عمده داشت.

تصفیه پیش از وفات آیت‌الله خمینی آغاز شد. آیت‌الله حسنعلی منتظری که قدیمی ترین همراه انقلاب، نظریه پرداز ولی فقیه و ملقب به"فقیه عالیقدر" بود و سمت قائم مقامی رهبر انقلاب را داشت، اولین قربانی این تصفیه بود. جریان نیرومندی که هنوز به عنوان یک حزب مخفی عمل می کند، توانست فرمان"عزل" منتظری را از رهبر انقلاب بگیرد و اورا در فاصله چند روز از مرتبه"فقیه عالیقدر" به"شیخ ساده لوح" تنزل دهد و درخانه بنشاند. این ماجرا که از سرفصل های مهم انقلاب اسلامی است، به تفصیل در چند کتاب از جمله خاطرات منتظری و ریشهری، که عامل اصلی تصفیه بود، شرح داده شده است.

جریان نیرومند پشت پرده که از نزدیکی پایان حیات آیت الله خمینی خبر داشت، با حذف منتظری ، نگاه به آینده ای داشت که قدرت کامل را قبضه کند. اغلب روحانیون دیگر یا در این تصفیه مشارکت کردند، یا مانند مهدی کروبی، سکوت را ترجیح دادند.

بعد از درگذشت رهبر انقلاب اسلامی، در جلسه خبرگان رهبری که همواره تصمیمات اساسی را پشت درهای بسته اتخاذ می کند، آیت الله خامنه ای به عنوان جانشین برگزیده شد. هاشمی رفسنجانی بعدها به تفصیل توضیح داد که او با نقل قولی از"امام" راه را برای این انتخاب هموار کرده است.

در دوران جدید با حذف سمت نخست وزیری، مهندس موسوی و با سازماندهی ویژه‌ای که هنوز هم دنبال می شود، جریان چپ روحانیون کنار گذاشته شدند. هاشمی رفسنجانی به جای آیت‌الله خامنه ای رئیس جمهور شد. اما رييس جمهوری که برای نخستين بار رييس دولت هم بود. تا دوم خرداد فرا رسید. در این فاصله هشت ساله فقط روزنامه سلام بود که توسط موسوی خوئینی‌ها، انتشار می یافت. همان کسی که برنامه اشغال سفارت آمریکا را دانشجویان با او هماهنگ کردند و ده ها سمت عمده به فرمان و دستخط "آیت‌الله خمینی" را در جیب داشت.

جریان چپ مذهبی با انتخاب محمد خاتمی جان تازه گرفت. بعد از انتخاب او ابوالحسن بنی صدر، اولین رئیس جمهور بعد از انقلاب، گفت: خاتمی به سرنوشت ما دچار می شود. از قضا این پیش بینی درست در نیامد. در عوض، دو روحانی برجسته دیگر با همان سیستم همیشگی"حذف" شدند. و البته این بار"تور قانونی" جانشین" خروش توده ای" شد. موسوی خوئینی ها به دادگاه رفت. روزنامه اش توقیف شد، و خود هرچند به زندان نرفت، اما سکوت کرد و به خلوت رفت. روحانیون دیگر، از جمله محمد خاتمی در سکوت، این تصفیه را تماشا کردند.

نفر بعد عبدالله نوری بود. او که عضو دفتر و نزديک به " رهبر انقلاب اسلامی" بود، به دادگاهی جنجالی برده شد. او در دادگاه از خود دفاع، و سیستم حذف را تاحدودی افشا کرد. کتابی هم از این ماجرا به نام" شوکران قدرت" باقی ماند. او توصیه هاشمی رفسنجانی را برای مصالحه نپذیرفت و به زندان رفت تا هنگام فوت برادرش، که بیرون آمد و خانه نشین شد. روحانیون دیگر همچنان ناظر ماندند و شاهد و ساکت.

آیت الله طاهری اصفهانی، همانی که اولین نماز جمعه را به فرمان" آیت‌الله خمینی" بر پا داشت، اصفهان را درجنگ علیه عراق بسیج کرد و فرزند خود را هم در این جنگ از دست داد، نفر بعدی بود. نامه تکان دهنده این روحانی قدیمی، از تحولات تاریخی دوران موسوم به"دوم خرداد" بود. او هم به سرنوشت دیگران دچار شد. امامت جمعه اصفهان به فرد دیگری واگذار شد و طاهری اصفهانی هم در میان سکوت دیگران به خانه رفت. کسی از او سخنی نشنید، تا انتخابات اخیر که به دفاع از معین به میدان آمد. شاید خود او هم شگفت زده شد که مردم اصفهان به دعوتش، جواب مثبت ندادند.
اما چنان نيست که جناح راست هم محفوظ مانده باشد. آذری قمی اولين دادستان انقلاب و رييس رسالت و مرجع جناح بازار در کشاکش دوران به چند آيت الله قم پيوست و سرانجام زمانی درگذشت که شرکت در مراسم تشييعش به اندازه شريعتمداری عقوبت داشت .چنان که در روزهای بعدی از همان دادستانی موسوی تبريزی، يوسف صانعی هم به کناره رفتند و در قم ماوا گرفتند. همان جائی که صادق خلخالی مرد جنجالی ماه‌های اول انقلاب دوران عزلت را گذراند.

در بالاترین هرم قدرت جمهوری اسلامی، سه روحانی از نسل اول انقلاب باقی ماندند. آیت الله خامنه ای و هاشمی رفسنجانی از روحانیت مبارز و جناح راست، مهدی کروبی از روحانیون مبارز و جناح چپ. هنگامی که دوران محمد خاتمی به سر رسید، دو روحانی دیگر باقیمانده، وارد صحنه شدند تا به جای او بنشینند. هاشمی رفسنجانی گفت که"داروی تلخ" را می نوشد و خواست تا صندلی مجمع تشخیص مصلحت نظام را با کرسی ریاست جمهوری عوض کند. مهدی کروبی هم که اندکی قبل تر، مجلس شورای اسلامی و ریاست آن را ترک کرده بود، خواست تا بالاترین سمت اجرایی جمهوری اسلامی را هم به دست بیاورد. این دو، هرچند وابسته به دو جناح مختلف روحانی، اما تابع رهبری و در هماهنگی کامل با او بودند. هاشمی که این نقش را از دیر باز داشت، و کروبی که به ویژه در مقام ریاست مجلس ششم در عمل نشان داد که برخلاف اکثریت آن مجلس، تابع رهبری و ولایت فقیه است.

این دو، در فاصله یک هفته حذف شدند. سیستم حذف که یک بار و ناغافل، توسط محمد خاتمی از یکدست کردن حاکمیت باز مانده بود، در جبهه ۲۷ خرداد، با دستکاری در آرا مهدی کروبی را از مقام دومی انتخابات به زیر کشید. نامه و فریاد کروبی به جایی نرسید. او باید به مصلحت"نظام" تسلیم می شد و در حالیکه خودش را در عمل رئیس جمهور می دید، به کناره نشینی رضایت می داد.

هیچ کس گمان نمی کرد هدف بعدی هاشمی رفسنجانی باشد. مردی که رهبر فعلی جمهوری اسلامی را برکشید، و چنان چهرهای افسانه‌ای داشت که بسیاری گمان می کردند، صحنه چرخان همه حوادث اوست. اما این اتفاق افتاد. هاشمی که در دور اول ناظر حذف کروبی بود، در دور دوم خود به همین سرنوشت دچار شد. بیانیه خداحافظی او، پس از انتخابات، سرشار از ضجه‌های کسی است که زیر پای قدرت له شده است.

اکنون صف محذوفين دراز شده است، در تهران از هم می پرسند آيا انقلاب فرزندان خود را می خورد. و در اين سئوال بيش از همه اشاره به وضعيت آينده هاشمی رفسنجانی دارد. تنها کسی که باقی مانده تا صف گارد اول انقلاب به انتهای خود برسد و به رهبر فعلی نزديک تر شود.تاکيد رهبر به مجازات کسانی که به آقای هاشمی در جريان انتخابات توهين کردند و هم نپذيرفتن استعفاهای مهدی کروبی به آن معناست که کوشش می شود اين صف به انتها نرسد.

حسين باستاني
h.bastani@roozonline.com

۱- ورود اصلاح طلبان به عرصه قدرت اجرايي در دوم خرداد ۷۶، در حالي صورت گرفت که سه کانديداهاي جناح راست که با خاتمي رقابت مي کردند، مجموعاً حدود ۹ ميليون رأي ۳۴ ميليون نفر واجدين شرايط رأي دادن را کسب کردند. يعني، هواداران اين کانديداها، بيش از يک چهارم آرا به دست آوردند. در انتخابات رياست جمهوري سال ۸۴، حدود ۴۷ ميليون نفر واجد شرايط رأي دادن بودند. با اين حساب، با توجه به اين که دليل قابل توجهي وجود ندارد که اثبات کند طي اين مدت، درصد جمعيت رأي دهنده به جناح راست در کل جمعيت ايران کاهش معني داري داشته است، از پيش مي شد مطمئن بود که به قياس انتخابات سال ۷۶، امسال حداقل ۱۲ ميليون نفر رأي دهنده به جناح راست در کشور ما وجود داشته باشند. بنابراين، بخش بزرگي از آراي داده شده در دوم انتخابات به محمود احمدي نژاد را نمي توان اتفاق غير منتظره اي قلمداد کرد. در اين ميان آنچه محل بحث باقي مي ماند، حدود ۵ ميليون آراي ديگر است که در سرتا سر کشور به نام احمدي نژاد به صندوق ها ريخته شد.

۲- بازخواني اخبار پر حجم و بي سابقه منتشر شده در مورد تخلفات انتخاباتي روز جمعه، ترديدي در پذيرش اين واقعيت باقي نمي گذارد که بايد بخشي از آراي آقاي احمدي نژاد را به حساب تخلفات انتخاباتي هواداران ايشان و به ويژه، دخالت غيرقانوني برخي نيروهاي مسلح در جهت دهي به انتخابات دانست. اما واقعيت آن است که منظور کردن "همه" اين آراي اضافي [۵ ميليون يا اندکي بيشتر يا کمتر] به حساب تخلفات انتخاباتي، برداشتي ساده انگارانه از فرآيند انتخابات رياست جمهوري نهم را به دست مي دهد. ظاهراً، کسي در نارضايتي اکثريت بسيار بالاي ايرانيان از عملکرد حکومت، ترديدي ندارد. با علم به اين واقعيت، بسيار واضح است که در ميان عامه مردم ناراضي، هاشمي رفسنجاني بسيار بيش از محمود احمدي نژاد سمبل و نماينده "حکومت" ايران محسوب مي شود. بنابراين، اگر کساني از عامه مردم به هر علت [از تلاش براي تأثير گذاري بر سرنوشت کشور گرفته تا مهرخوردن در شناسنامه] بخواهند از حق رأي خود در انتخابات استفاده کنند و از حکومت ايران نيز ناراضي باشند، احتمال اين که به هاشمي رأي بدهند، بسيار بيشتر از آن است که به کانديدايي چون احمدي نژاد رأي بدهند.

3- در انتخابات اخير، حدود ۱۹ ميليون نفر از مردم، از رأي دادن خودداري کردند. اين در حالي است که حتي در انتخابات رياست جمهوري قبلي [آخرين دور پيروزي انتخاباتي اصلاح طلبان قبل از شروع "قهر" هواداران اصلاحات با صندوق هاي آرا] حدود ۱۴ ميليون نفر از واجدين شرايط، از شرکت در انتخابات خودداري کرده بودند. در آن زمان، از قضا اين محافظه کاران بودند که ۱۴ ميليون نفر غايب در انتخابات را "امت حزب ا... نااميد شده" از شرکت در پاي صندوق هاي رأي معرفي مي کردند. به نظر مي رسد همان قدر که مي شد آن ۱۴ ميليون غايب سال ۸۰ را به حساب جناح راست گذاشت، ۱۹ ميليون غايب سال ۸۴را نيز مي توان به حساب گروه هايي چون هواداران تحريم گذاشت که بي ترديد، نخستين شگفت زدگان ميزان حضور انتخاباتي ايرانيان در دو جمعه اخير بودند.

۴- بسيار مشکل بتوان تصور کرد که غايبان در انتخابات اخير، در صورت رأي دادن، به کانديداهايي چون آقايان احمدي نژاد يا هاشمي رأي مي دادند و در نتيجه، منطقي تر آن است که اين غايبان را در جايگاهي راديکال تر از راديکال ترين کانديداي انتخابات [معين] و در نتيجه، داراي کمترين فاصله با وي [در مقايسه با سايرين] طبقه بندي کنيم. به عبارت ديگر، کافي بود تنها ۲ ميليون نفر از ۱۹ ميليون نفر غايب در انتخابات رياست جمهوري، در دور اول بر ترديدهاي خود به نفع راديکال ترين کانديداي حاضر غلبه مي کردند، تا در دور دوم، به جاي دو قطبي هاشمي – احمدي نژاد شاهد دو قطبي هاشمي – معين باشيم. که در آن صورت، انتقاد سمبوليک "عامه مردم" به "حکومت" [و سمبل آن از نگاه توده ها يعني هاشمي رفسنجاني]، به انتخاب "معين" مي انجاميد. يعني، منطقاً نتيجه مستقيم عدم مشارکت بسياري از هواداران تحول در انتخابات، رييس جمهور شدن محمود احمدي نژاد بوده است.

۵- حال که به هر ترتيب چنين اتفاقي رخ داده، لابد حق داريم منتظر حرکت بعدي هواداران تحريم انتخابات در استفاده از فضاي جديد سياسي ايران باشيم. پيشنهاد مي کنيم اين دوستان، برنامه مشخص خودشان را براي استفاده بهينه از دوران رياست جمهوري آقاي احمدي نژاد در جهت تحقق بهتر دموکراسي و حقوق بشر در ايران ارائه کنند. ما مشتاقانه منتظریم

پوپولیسم روشنفکری

انتخابات اخیر ضربه­ی بزرگی به آرمان­های روشنفکران ایرانی و بل­که دهن­کجی اکثریت شهروندان به ارزش­هایی نظیر آزادی بیان، انتخابات آزاد، و ... (چه تحت عنوان دموکراسی سکولار و چه در چارچوب خاتمیسم) بود. بدیهی به نظر می­رسید که روشنفکران نیز به سهم خود پاسخ این روگردانی را به شیوه­ یی روشنفکرانه (در ابعاد ایرانی آن) ارائه کنند. پاسخ روشنفکران تحقیر ضمنی و متهم کردن توده­ها به "پوپولیسم" بود؛ اصطلاحی که این­روزها بسیار به چشم می­خورد (البته به گوش نمی­رسد) -- اتهامی که بدبختانه از بدو امر عقیم هم مانده، چون اکثر متهمان از درک معنای آن عاجز اند -- به بیان ساده، آن­ها حتا تفهیم اتهام هم نشده­اند!
ورای این، دشواری دیگر آن­جا است که، چنان که پیشینه­ی پوپولیسم نشان می­دهد، این اصطلاح بار معنایی مثبت و منفی همسانی دارد. به بیان ساده، پوپولیسم به یک معنا دال بر "مردم­باوری" (اعطای آزادی­ها و امتیازات دموکراتیک به مردم و شریک کردن آن­ها در ساختار قدرت) در مقابل "نخبه­گرایی" (اعطای اولویت­ها و انحصاراتی به سرآمدان و محروم کردن مردم از مشارکت مستقیم مردم در روند تصمیم­سازی­ها) است، و به معنای دیگر حاکی از "عوام­گرایی" (ظاهرسازی و مردم­فریبی برای باز داشتن توده­ها از آگاهی یافتن نسبت به حقوق خود، به بهای تایید و تامین مطالبات موقت آن­ها) در برابر "نخبه­باوری" (به رسمیت شناختن فرهیختگان و کارشناسان و سهیم کردن آن­ها در ساختار قدرت). منظور روشنفکران ایرانی از "پوپولیسم" کدام است؟
اگر همچون من پاسخ این پرسش را گزینه­ی دوم بدانیم، می­توانیم ادعا کنیم که بخش بزرگی از اقدامات اخیر روشنفکران ایرانی در حمایت از کاندیدای مرحله­ی دوم انتخابات نه تنها در راستای مقابله با رویکرد پوپولیستی به معنای اخیر نبوده، بل­که خود نادانسته به آن دامن می­زند. من در اثبات این ادعا دو دلیل دارم که اولی به تصور غلط روشنفکران ایرانی از نقش "روشنفکری" برمی­گردد و دومی به توهم آنان در مورد تاثیر کنونی خود مربوط می­شود.
نخست این که، مبنای مخالفت من با حمایت روشنفکران ایرانی، اعتقاد به لزوم اجتناب روشنفکران از وارد شدن به فضای سیاسی نیست. کاملن برعکس. از دید من، بخش بزرگی از این روشنفکران درست به دلیل برکناری از کار روشنفکری نباید به خود اجازه­ی ابلاغ چنان رهنمودی بدهند. این بحثی است که بی­شک پرسش­های بی­پاسخ بسیاری را در باب تعریف "روشنفکر" پیش می­کشد، و اکنون مجالی برای گستردن آن­ها نیست. خلاصه بگویم، من تعریفی برای روشنفکر قائل نیستم؛ فقط چیزی تحت عنوان "کارکرد" روشنفکری را به رسمیت می­شناسم. از دید من، در یک جامعه­ی مدنی، کارکرد روشنفکری ارائه و اشاعه­ی یک گفتمان سیاسی به­شکلی هدف­مندانه در جامعه است* (البته این هدف به مرور زمان می­تواند دچار تغییر و تحول ­شود – زمانی، در دوره­ی "روشنگری"، این هدف در راستای ارزش­های مدرنیته بود و اکنون به اهدافی دیگر نیز توجه یافته است). در این­جا، روشنفکری در مقام مفصل نظر و عمل، یا ملتقای نظریه و رویه، ایفای نقش می­کند و به این ترتیب خود از دو سر طیف، یعنی متفکران آکادمیک به عنوان نظریه­پردازان و مدیران اجرایی به عنوان عاملان، متمایز می­کند. پس روشنفکری صرفن به معنای برخورداری از ذهنی روشن­اندیش یا لزومن پیش­رو نیست، بل به معنای ایفای یک نقش در راستای یک هدف است. بنابراین، برای مثال، ممکن است که ما آرای کیارستمی را روشن­اندیشانه­تر و پیش­روتر از سروش بدانیم، اما باید اعتراف کرد که به این معنا سروش در جامعه­ی ما کارکرد روشنفکری دارد و کیارستمی نه (نمی­گوییم سروش روشنفکر است و کیارستمی نیست، گو این که اگر آن اشتباه زبان­شناختی نباشد، ابایی از گفتن این نکته هم نباید داشت).
حال با پرسشی اساسی مواجه می­شویم. تشخیص این که کار یک نفر در چارچوب ارائه و اشاعه­ی هدف­مندانه­ی یک گفتمان سیاسی در جامعه می­گنجد، بر عهده­ی چه کسی و بر اساس چه معیارهایی است؟ به عبارت دیگر، چگونه می­توان میان نمود آماری (جنبه­ی کمی) و نفوذ عمقی (جنبه­ی کیفی) یک فعالیت فکری در قالب کار روشنفکرانه داوری کرد؟ به گمان من، با وجود همه­ی ارزیابی­های کمابیش واقع­بینانه یی که از این هردو جنبه باید داشت، این در نهایت پرسشی است که تنها پاسخی اخلاقی به آن می­توان داد -- پاسخی که از دو سو به ارزیابی اخلاقی ما محاط شده است. اول ارزیابی ما از کسانی که کار خود را روشنفکرانه می­دانند: من فلان استاد متفکر یا حتا ژورنالیست مرتجع را که سال­ها سرگرم نظریه­پردازی و سخن­رانی و فعالیت حزبی و تبلیغ و توسعه­ی دیدگاه­های خود نه فقط در راس بل در بدنه­ی جامعه بوده درگیر کار روشنفکری می­دانم، و کار فلان هنرمند یا نویسنده­ یی را که سال­ها است نه اثری در راستای گسترش گفتمان سیاسی خلق کرده، نه پای بیانیه یی این­گونه را امضا کرده، نه جایی سخنی از گفتمان سیاسی خود به میان آورده، کار روشنفکرانه نمی­دانم (کسانی ایراد می­کنند که کار -- نقش، کارکرد -- نویسنده و هنرمند این­ها که من گفتم نیست. من هم دقیقن همین را می­گویم: هنرمند و نویسنده برای پیدا کردن کارکرد روشنفکری باید کار دیگری بکند، والا هر که کار فرهنگی و هنری می­کند کارکرد روشنفکرانه ندارد). اما ارزیابی دومی که باید مد نظر قرار داد داوری ما در مورد کار خود ما است: آیا من با توجه به آن­چه آمد اقدامی درخور، در راستای ارائه و اشاعه­ی یک گفتمان سیاسی در جامعه انجام داده­ام؟ این است که من درست به این دلیل که این سال­ها درگیر کار روشنفکرانه به معنایی که گفتم نبوده­ام، برای ابلاغ رهنمود روشنفکرانه هم از خود سلب صلاحیت می­کنم.
با این حساب، سوای بخشی کوچکی از روشنفکران "سازمانی" (یا همان روشنفکر، بنا به تعریف فوق)، بخش بزرگی از کسانی که با اقدامی روشنفکرانه خواستار حمایت مردمی از یک نامزد انتخاباتی شدند اصلن صلاحیتی برای این کار نداشتند -- آن­ها همان روشنفکران "سنتی" (بنا به تعرف فوق، غیرروشنفکر) اند که در "جامعه­ی مدنی" نقشی به این معنا به آن­ها محول نشده. آن­ها در بهترین حالت افرادی فرهیخته و اهل فرهنگ اند و اظهار نظر­های­شان تنها در حد اعلام نظر شخصی یک شهروند ارزش و اهمیت دارد، ارزش و اهمیتی همسان با اظهار نظر جمعی از مهندسان، یا کشاورزان، یا هر قشر دیگر. اما مساله این­جا است که این عده، با استناد به آشنایی با فرهنگ و هنر، ارزش و اهمیت نظرات خود را فوق و فرای ارزش و اهمیت نظرات سایر شهروندان شمرده و خواهان پیروی مردم از نظر برتر خویش می­شوند. و این­جا است که با پشتیبانی از "نخبه­باوری"، به رویکردی "عوام­گرایانه" می­رسند (تعاریف فوق را نگاه کنید) و از این نظر، خود رویکردی پوپولیستی در پیش می­گیرند.
نکته­ی دیگری که پوپولیسم­ستیزی "روشنفکران" (به معنای مصطلح، و نه معنایی که من مطرح کردم) را علیه خود می­شوراند توهمی است که آنان در مورد تاثیر اظهارات خود دارند. این توهم اتفاقن ناشی از پوپولیسم­ستایی آن­ها است: ذهنتیی فئودالی که می­خواهد مرجعیت خود در قشری از اقشار جامعه را به رخ بکشد: اربابان اندیشه رعایای بی­اندیشه را ادب کنند، گوسفندان را به گله باز گردانند! با این حال، جامعه، با همه­ی عقب­ماندگی، سال­ها است که کار خود را می­کند و بهایی برای مراجع روشنفکری ما قائل نیست؛ این، گیرم، هزار نفری که تحت عنوان روشنفکر (نویسنده، هنرمند، موسیقی­دان، ...) از یک کاندیدای خاص حمایت کرده­اند از جلب آرای افرادی به هم اندازه­ی خود هم عاجز اند (این بی­تاثیری هم یک واقعیت مثبت است و هم یک حقیقت منفی!)؛ آن هم به این دلیل که آن­ها پروسه­ی دگردیسی از یک روشنفکر سنتی به یک روشنفکر سازمانی را طی نکرده­اند و از این رو اقدامات آن­ها مناسبتی با "جامعه­ی مدنی" ندارد -- کار آن­ها "پیشاروشنفکرانه" است.
در جامعه­ی مدنی هر شهروندی حق دارد به اظهار نظر بپردازد، اما حق ندارد برای اثبات حقانیت نظر خود به سازوکارهای غیردموکراتیک رو بیاورد. در جامعه­ی مدنی مطالبات خود را باید از طریق نهادهای مدنی پی گرفت. اصلاح عوام­گرایی از طریق این توهم که نخبگان تاثیری بی­چون­چرا و بی­حدوحصر بر توده­ها دارند ممکن نیست: این است که، همچنان که در دموکراسی­های سراسر دنیا شاهد ایم، مناسب­ترین راه برای اتخاذ مواضع سیاسی روشنفکرانه­ برای نویسندگان اقدام از طریق نهادهایی نظیر انجمن­­های قلم و کانون­های نویسندگان و برای هنرمندان از طریق نهادهایی نظیر سندیکاهای هنری و خانه­های هنرمندان است، نه این که هر نویسنده و هنرمندی به زعم خود طلایه­دار مبارزه با فاشیسم شده، یا با اعلام مخالفت علنی با روندهای ضددموکراسی اسباب آسایش خاطر خود و همکاران­اش را فراهم کند. البته قابل­پیش­بینی است که برخی از ما با استناد به عدم شکل­گیری جامعه­ی مدنی، خود را از التزام به سازوکارهای آن معاف بشماریم؛ اما مگر ایجاد جامعه­ی مدنی خود منوط به تلاش برای برقرارسازی این سازوکارها و سپس تثبیت و تبعیت از آن­ها نیست؟
اگر تلاش نویسندگان و هنرمندان معطوف به احقاق حقوق دموکراتیک خود و اصرار بر پاگیری تشکل­های غیردولتی به منظور پی­گیری مطالبات (از جمله مطالبات سیاسی) اعضا، به عنوان مدافع و مبلغ مواضع آن­ها، نباشد حمایت انتخاباتی و حضور نمایشی (حمایتی که اغلب حتا چیزی بیش از یک امضا یا یک اعلام حضور نبوده) به معنی تایید همان پوپولیسمی است که باید با آن ستیز کرد. در هر حال، واقعیت این است که با بی­برنامگی و برای دفع خطری عاجل، نمی­توان از دام مخاطرات مستمر گریخت – به­ویژه در این شرایط که حمایت یا عدم حمایت نویسندگان و هنرمندان نه تنها چندان محلی از اعراب نداشته بل با استلزامات ناخوشایندی همراه خواهد بود. حال که تعیین تکلیف کردن برای توده­ها نه خاصیتی دارد و نه مشروعیتی، بیایید به ­معنای نخستی که گفتم پوپولیست باشیم: واقع­گرا نباشیم، واقع بین باشیم.